Geschiedenis

De wijnmuur is een stapelmuur in Diestiaanse ijzerzandsteen, een uniek bouwwerk. De muur is nog zichtbaar over een lengte van 1546m, waarvan 500m niet meer herkenbaar is. Er is weinig geschreven over de lengte van de wijnmuur op het ogenblik dat deze zijn maximale lengte had. Een notitie uit 1863 gaf aan dat de wijnmuur een lengte had van een half uur wandelen. In dezelfde notitie staat ook dat de muur 1m breed was. De muur is in werkelijkheid 1,7m breed, wat te zien aan de restanten.

In de dorpsschool van Wezemaal, werd rond 1900 onderwezen dat de wijnmuur tussen de 2 en 3 km lang was. De muur heeft zijn westelijk gelegen beginpunt op het terrein 199Y  en eindigt oostelijk op het terrein 199G3. De afstand tussen beide voornoemde percelen is de eerder beschreven 1546m. Enkel in oostelijke richting bestaat de mogelijkheid dat de muur daar nog kort (maximaal 200m) verder liep. Dit zijn onbewezen verklaringen van plaatselijke fruittelers. De 1546m lengte is gefundeerd.

De wijnmuur was plaatselijk maximaal 1,7m hoog. Over het ganse traject van de wijnmuur waren niet altijd evenveel stenen voorradig, zodat niet overal de hoogte van 1,7m zal gehaald zijn. Op de plaats van restauratie, werd vanaf de ontginningen tot perzikenteelt in de jaren 1950 langs de zuidkant er op toegezien dat er geen stenen afgevoerd werden. Daardoor kon de zuidflank over een lengte van 120m in zijn oorspronkelijke toestand worden gerestaureerd. Een maximale hoogte van 1,7m is logisch, omdat een volwassen persoon zonder hulpmiddelen, slechts kan stapelen tot ongeveer 1,7m hoogte. Het is zeer onwaarschijnlijk dat een ladder of trapje werd gebruikt bij de bouw van de muur. De stenen werden niet bewerkt vóór het stapelen. Er werden ook geen werktuigen, zoals hamers en beitels gebruikt.

De muur heeft een constante breedte van 1,7m. Deze breedte geeft een zekere stabiliteit, maar is anderzijds toch enorm. Er werd hier misschien gewerkt met een oude maat, alhoewel er weinig gerelateerde maten te vinden zijn. Enige vergelijking is te vinden bij de Romeinse voet. Onder Germaanse invloed werd door de Romeinse generaal Drusus (onder keizer Augustus), de pasus drusianus (5 voet) gehanteerd als lengtemaat, die enigszins overeenkomt met de 1,7m. Een link hier, met de Romeinse maat is onwaarschijnlijk. Waarschijnlijker en eenvoudiger is; een vergelijking maken met een vakkundig gestapelde houtstapel. Houtstapels worden veelal spontaan, met een breedte van 1,6 à 1,7m opgebouwd. Toch is de 1,7m breedte van de wijnmuur merkwaardig. Zeker gezien de 1ste stadsomwalling rond Leuven uit de 13de eeuw ook 1,7m breed was. Restanten van deze 1,7m brede stadsomwalling zijn nog waar te nemen in het handbooghof te Leuven.

De zogenaamde wijngaard terrassen op de Wijngaardberg, gelegen op de aaneengesloten gronden met kadastrale gegevens ; 199Z2, 199P4, 199E8, 199M7 en 199V2, leverden bij hun opbouw geen stenen voor de bouw of herstelling van de wijnmuur. In 1946 werden op voornoemde terreinen, in opdracht van Joannes Julius Cumps -rijkstuinbouwconsulent uit Sint Andries Brugge- , 10 terrassen aangelegd op de steilste helling en 8 op de minder steile stukken. De minder steile stukken zijn gelegen langs de oost kant. Alle vrij gekomen ijzerzandstenen, nog aanwezige wortels en struiken werden gebruikt ter versteviging van de terraswanden.

In augustus 2021 sprak ik Georges Vandezande over de "wijngaardterrassen". Georges Vandezande, geboren in 1930, zag op 16-jarige leeftijd de perzikenterrassen aanleggen. Hij kon de werken volgen vanuit de keuken van het ouderlijk huis aan de beninksstraat te Wezemaal. Georges was fruitteler en woont nog steeds op dit adres, in vogelvlucht gelegen op 200 meter van bedoelde terrassen.

Daarnaast sprak ik in augustus 2021 ook met Louis Claes, geboren in 1929. Louis Claes woonde ook in de beninksstraat te Wezemaal. Meer in het centrum. Hij had vandaar geen zicht op de zuid helling van de wijngaarberg. De wijngaardberg was in de jaren 1940 zijn speelterrein. Louis sprak me over aanwezige "terrassen" op de berg in 1940. Eventuele restanten van vroegere wijngaardterrassen uit de periode 1815-1845 waren rond 1940 niet te vinden op de wijngaardberg. Wel waren er nog sleuven aanwezig, die tijdens de genoemde wijnbouw-periode gegraven waren, waarin organisch materiaal werd opgestapeld om later te gebruiken als compost meststof in de wijngaard.

J.J. Cumps kocht het merendeel van voornoemde gronden aan in 1944 en een laatste aansluitend terrein in 1945. In 1946 liet J.J. Cumps op zijn in 1944 en 1945 verworven gronden, terrassen bouwen met het oog op de aanleg van een perziken- en pruimenboomgaard.

De terrassen werden manueel aangelegd door seizoensarbeiders. De meeste van deze seizoenssarbeiders waren afkomstig uit Rillaar. Ook personen uit Vlasselaar (Wezemaal) hielpen mee aan de bouw van de terrassen. Eerder in 1945, was  het ganse hier besproken terrein van dhr. Cumps machinaal ontgonnen.

Een anekdote: De toenmalige smid uit de Molenstraat in Wezemaal had van 1945 tot 1955 zijn handen vol met het herstellen van materialen, kapot getrokken bij de grote ontginning van de Wijngaardberg tot fruitteelt in die jaren.

De terrassen zijn nu nog gedeeltelijk zichtbaar. Elk over een lengte van ongeveer 500m en zijn 3m breed. Het hoogst gelegen terras werd 50m ten zuiden van de wijnmuur aangelegd en had een verticale noord wand van 30cm. De volgende terrassen in zuidelijke richting hadden oplopende wanden, tot het zuidelijkste, met een noord wand van 1,5m. Onderaan de terrassen loopt een bospad, toen eigendom van J.J. Cumps. Dit bospad gaf toegang tot de terreinen 199B3 199M4 en 199A3. Op het terrein 199B3 is het deel wijnmuur gelegen, waarvan hier de restauratie besproken wordt.

Er bestaat een litho gemaakt 1830 of misschien een paar jaar eerder met onderschrift: vignoble de Wesemael près de Louvain. Op deze litho werd de wijngaard op de Wijngaardberg over zijn ganse lengte afgebeeld, gedetailleerd met zicht op de oude molen en de wijngaarden gericht van zuid naar noord, zonder enig spoor van terrassen .

Dhr Cumps liet ook de woning bouwen, onderaan zijn gronden, gelegen; Weg Beneden De Wijngaard nr 1  3111 Wezemaal. Dhr Cumps was 10 jaar perzikenteler op zijn terrassen. Hij heeft nooit gewoond op het hiervoor genoemd adres. De verzorging en de oogst van zijn perzikenboomgaard werden voornamelijk gedaan door seizoensarbeiders. Onder die seizoensarbeiders was, Albert Nijs. Albert Nijs was ook zowat de ploegbaas bij de aanleg van de wijngaardterrassen. Deze A. Nijs was in 1947 de eerste bewoner van de woning ; Weg Beneden de Wijngaard nr 1 Wezemaal van J.J. Cumps. In de loop van de jaren 50, werd bedoelde woning nog door 3 andere seizoensarbeiders bewoond. Het was pas in de jaren 60, dat de volgende eigenaar van de gronden met hun terrassen en de onderliggende woning, zich liet domiciliëren op het adres Weg Beneden de Wijngaard nr 1 Wezemaal. Het was ook deze eigenaar, dhr. Paul Baert die een electriciteitsleiding liet aanleggen vanaf de Beninksstraat. Tijdens de "periode Cumps" was de besproken woning niet aangesloten op het electriciteitsnet. 

P. Baert was hoofdzakelijk perzikenteler op de besproken terreinen. Hij kweekte er ook kippen en snijbloemen. De grondvesten van de kippenstal zijn nu nog waar te nemen op zowat 100m achter de woning hier besproken. Eind jaren 60 kwamen de gronden met de terrassen in handen van de plaatselijke firma Java.

Nadien kwamen de gronden met de terrassen in handen van de firma Geens uit Aarschot, die zoals firma Java ,plannen had met verkaveling, maar ook met de aanleg van wijngaarden. Geen van de plannen ging door. Uiteindelijk werd het Agentschap voor Natuur en Bos eigenaar van de gronden, met uitsluiting van de woning, daar gebouwd door J.J. Cumps.

50 jaar later op 9.3.1995 werd de wijnmuur uiteindelijk erkend als onroerend Vlaams erfgoed.  Om de wijnmuur te vrijwaren van verder verval , werden bij de klassering de verschillende grondeigenaars langs en van de wijnmuur, verplichtingen opgelegd. Een van die verplichtingen, was het verbod om 5m links en 5m rechts van de muur bomen en struiken te kappen. Dit eenzijdig en nefast verbod voor de muur werd waarschijnlijk genomen, omdat vastgesteld werd, dat in de periode vóór de bescherming van de muur, op plaatsen waar er veel begroeiing was, de muur minder vernield was. Er bleken in het verleden op de meer beboste  plaatsen minder vlot stenen van de muur meegenomen te zijn. Echter alle begroeiing op en langs de muur, zijn gang laten gaan, zou op middel lange termijn, tot de volledige aftakeling van de muur geleid hebben. Nu al in 2021 is een restauratie of zelfs een vrijwaring van het grootste deel van de wijnmuur onmogelijk geworden door ingegroeide bomen.

Het volume van de wijnmuur bevat ook veel kleinere stenen van enkele 10-tallen gram per steentje. Het feit dat de wijnmuur ook opgebouwd werd met grote hoeveelheden van die kleine steentjes, heeft geen invloed op de stevigheid van de wijnmuur. Het gebruik van die kleine steentjes, zowat 20 kg per lopende meter wijnmuur had een minimaal nut om tot de proportie van de muur te komen. De aanzet van de wijnmuur begon in een sleuf van ongeveer 30 cm diep.

Voorgaande feiten bevestigen dat de aanleiding om de wijnmuur aan te leggen, in eerste instantie, het opruimen van de vele stenen uit de op dat ogenblik pas aangelegde wijngaarden was. Ook nadien, bij het onderhoud van de wijngaarden, kwamen telkens weer nieuwe ijzerzandstenen aan de oppervlakte. Zo is de bouw van de wijnmuur een proces geweest van jaren.

Waarom de stenen niet zomaar op een hoop gelegd werden, maar met moeilijke verticale wanden geconstrueerd werd heeft een bedoeling gehad. Er werd zeker gedacht, een nut te halen aan de wijze waarop de wijnmuur opgebouwd werd. Een nut dat waarschijnlijk in praktijk nadien niet gehaald werd. Tot op heden wordt er over het nut van de wijnmuur geschreven en gesproken om noordenwind tegen te houden. Noorderwind tegenhouden kan niet de bedoeling geweest zijn. Daarvoor was de muur niet hoog genoeg. Het was ook niet de bedoeling een hoge muur te bouwen. De aanzet van de wijnmuur begon in een sleuf van ongeveer 30 centimeter diep.

Een ruimere bedoeling was; bescherming van de wijngaarden. De muur zou schadelijke dieren kunnen tegen houden, maar zou ook zonnewarmte opslagen. Een erosiewal? Tegenhouden van water? Deze laatste stelling is belangrijk, gezien de wijnmuur grotendeels niet op de top van de Wijngaardberg gebouwd werd, maar enigszins op de flank. Zoals eerder gezegd: vooropgesteld nut uit de wijnmuur halen zal niet echt gelukt zijn.

Het is een menselijke reflex, als er veel stenen voorhanden zijn, men er muurtjes mee bouwt als afbakening, of om ruimte te winnen. Bij de wijnmuur is de esthetische waarde groot. Een belangrijk gegeven. Het is een machtig bouwwerk geworden van ongeveer 8000 ton, 5000m³ en 18 miljoen stenen.