Volledige verslag
Restauratie
Foto's voor en tijdens restauratie
Het meest oostelijk gelegen deel van de nog zichtbaar aanwezige wijnmuur werd vanaf 2016 over een lengte van 120m gerestaureerd (Ligging : perceel met kadastrale gegevens 199B3). De restauratie werd uitgevoerd door één persoon; een rechtstreekse afstammeling (6 de generatie langs moeders kant) van Jean Théodore Wéry -wijngaardier uit Hoei-, die vanaf 1817 aan de basis lag van de bouw van de wijnmuur en verantwoordelijk was voor het onderhoud van de 32 ha wijngaarden langs de wijnmuur. J. T. Wéry vestigde zich te Wezemaal rond 1817-1818 op het toenmalige adres : Vlasselaar nr 1 te Wezemaal
2016-2025 - Restauratie
Het gemeentebestuur van Rotselaar had na de erkenning van de wijnmuur tot Vlaams onroerend erfgoed in 1995, de intentie tot restauratie van deze wijnmuur.
In 1996 selecteert de Koning Boudewijstichting een studie van het gemeentebestuur Rotselaar over een voorstel tot restauratie van de wijnmuur te Wezemaal.
Eind 1999 was er van de restauratie van de wijnmuur nog geen begin gemaakt. Er werden nog steeds vergaderingen belegd.
Vijf jaar plannen en vergaderen over een restauratie van de 1546m lange wijnmuur hadden geen concreet resultaat. Ook na de brief dd 4.11.1999 (onderaan) , van het ministerie van de Vlaamse gemeenschap aan het gemeentebestuur van Rotselaar waarin ingestemd werd met het voornemen van het gemeentebestuur van Rotselaar de wijnmuur te herstellen, werden er geen werken aangevat. In voornoemde brief werd de muur op het terrein 199B3 aangeduid als proefproject om zoals geschreven werd, de werkmethode en techniek uit te testen.
Toen er in 2016 nog geen werk gemaakt was van enige restauratie van de wijnmuur begon ik na goedkeuring van de dienst onroerend Vlaams erfgoed, vrijwillig, met de restauratie van de wijnmuur, specifiek op het hiervoor besproken terrein 199B3 over een lengte van 120m.
Verdere uitleg restauratie
De zogenoemde afkapstenen zijn nergens op de Wijngaardberg terug te vinden. Bijgevolg ook niet gebruikt bij de bouw van de wijnmuur. De ontgonnen steenblokken uit de 3 gekende ijzerzandsteen groeves op de Wijngaardberg werden blijkbaar niet ter plaatse bewerkt, maar op een andere locatie, bij de steenkappers of op de bouwwerf zelf. De afkapstenen op de foto's zijn gevonden op de noordelijker gelegen "Middelberg" (grondgebied Rotselaar). Hieruit wordt afgeleid dat de ontgonnen steenblokken uit steengroeves op de Middelberg, deel of volledig ter plaatse bewerkt werden. De ijzerzandstenen van de Middelberg te Rotselaar stonden tijdens de middeleeuwen , bekend als kwalitatief de beste Diestiaanse ijzerzandsteen.
Aanvulling uit het conceptverslag (oktober 2021)
Zuidflank
De verticale zuidflank van de wijnmuur werd met de originele stenen tot zijn oorspronkelijke hoogte van 1,7 m heropgebouwd. Er is een restauratie naar de oorspronkelijke toestand met de originele materialen gerealiseerd. De hoogte van 1,7 m is, in tegenstelling tot de vaste breedte van 1,7 m, niet constant over het ganse traject van de wijnmuur. De meer westelijk gelegen delen van de wijnmuur zijn nooit hoger geweest dan 1,5 m. Vorig gegeven bevestigt de huidige eigenaar van dat deel van de muur en de omliggende gronden. De bedoelde eigenaar had deze informatie van zijn grootvader Victor Verlinden, actief als perzikenteler langs de wijnmuur vanaf 1923. Dat het westelijk gedeelte van de wijnmuur niet een oorspronkelijke hoogte van 1,7m gehaald heeft had zijn oorzaak in de hoeveelheid stenen die het onderhoud van de bewuste wijngaarden bemoeilijkten.
Van de zuidelijke flank was over het ganse gerestaureerde deel een maximale hoogte van 30cm authentiek bewaard. Ook die 20 à 30 cm waren niet meer stabiel en werden op de exacte plaats terug gestabiliseerd. De binnenzijde van de wijnmuur werd volledig weggehaald, van grond en ingroeiende bomen gekuist, en nadien terug geplaatst. Per lopende meter werd gemiddeld 1 ton zand en gewassen verwijderd. Bij de restauratie van de noordflank kon over de lengte van 120m slechts een hoogte van 1,2m à 1,5m bereikt worden. Ook bij de verticale noordflank was van de originele opbouw nog slechts een hoogte van 0 tot 30 cm bewaard. De noordflank werd deels met originele stenen heropgebouwd. In het verleden waren veel stenen van de noordflank verdwenen (75 tot 90%). Hierdoor werden eind 2019 bijkomende Diestiaanse ijzerzandstenen aangekocht bij de wegenwerken aan de Langenberg te Diest. Er kon 150 ton stenen en puin geleverd worden door wegenbouw Besix.
Op plaatsen waar de wijnmuur nog zichtbaar is heeft hij in zijn middelpunt een maximaal bewaarde hoogte van 80 cm.
De -bewonderingswaardige- wijze van stapelen van de stenen van de wijnmuur, vanaf zijn bouw in 1815, waren niet voldoende om langdurige stabiliteit van de muur te garanderen. Enige vorm van grondvesten waren niet aanwezig. De stenen werden zonder enige bewerking op elkaar gelegd. Het verschil tussen de onbewerkte steen (zoals voor de muur gebruikt) en een afkapsteen uit een steengroeve is zichtbaar op onderstaande foto's.
Ijzerzandstenen zijn ook breekbaar. Bij de restauratie werden de stenen waarmee de flanken opgetrokken werden afgevlakt om meer stabiliteit te bekomen. Er werd geen fundering gemaakt bij de restauratie.
De verticale wand van de gerestaureerde zuidflank bestaat gemiddeld uit 40 op elkaar geplaatste stenen. Deze stenen hebben een dikte van 4 à 5 cm. Iedere steen, geplaatst in de verticale wand bij de restauratie, werd langs boven- en onderzijde met een beitel effen gekapt. De stenen -schollen genoemd- hebben allen de eigenschap centraal dikker te zijn en zeer oneffen te zijn, hetgeen stapelen zeer bemoeilijkt.
Aanvulling uit het conceptverslag (oktober 2021)
Noordflank
De noordflank werd met de aangevoerde stenen gereconstrueerd met dikkere blokken tot een hoogte van 1,2m tot 1,5m. Wat authentiek restte van de noordflank bleek op een andere wijze gestapeld als de stenen van de zuidflank. De voornoemde stenen van de noordflank waren niet ingewerkt met de binnenzijde van de muur maar er tegenaan geplaatst. Het leek erop dat de noordflank al eens summier gerestaureerd werd.
Eén lopende meter wijnmuur, bevat ongeveer 3m³ ijzerzandstenen met een totaal gewicht van rond de 5,5 ton. Het volume van de wijnmuur wordt voor ongeveer 75% bepaald door ijzerzandstenen, die rond de 0,4 kg wegen, met een gemiddelde oppervlakte van 15 op 10 cm. De ijzerzandstenen, gebruikt voor de restauratie van de zuidflank, zijn groter en wegen gemiddeld 1,5 kg. De noordflank werd hersteld met stenen van gemiddeld 3 kg. Als de stenen -van rond de 0,4 kg en de zwaardere stenen- waarmee de verticale wanden opgebouwd werden opgeteld worden, dan werden per lopende meter wijnmuur ongeveer 12.000 stenen gebruikt.
Restauratie techniek
De grootte en omvang van de ijzerzandstenen waarmee de wijngaardmuur vanaf 1815 gebouwd werd zonder bindmiddel of verstevigingsmiddel, laten geen stabiele opstapeling toe, hoger dan 1m à 1,2m .
Ik kreeg in 2020 advies van Théo Deweerdt een specialist uit Frankrijk in stapelmuren, die me naar de techniek van “MURUS GALLICUS” verwees.
Théo Deweerdt, met Vlaamse roots , woont in Menou (Bourgogne).
Murus Gallicus is een Gallisch, Keltische bouwtechniek uit de late ijzertijd, toegepast in verdedigingsmuren.
Ik inspireerde me verder door opgegraven bouwwerken in Bibracte (historische Gallische vestingstad in Bourgondië Fr.)
Met de opgedane kennis, heb ik na 5 jaar restauratie, mijn techniek kunnen verfijnen. Er werden in de 120m gerestaureerde muur zowat 650m eiken balken van gemiddeld 20cm diameter verwerkt. Met elkaar verbonden door 300 stalen pinnen van 20cm lengte. Er kon zo een opgestapelde hoogte van 2,5m bekomen worden.
Aanvulling uit het conceptverslag (oktober 2021)
Bij de restauratie van de wijnmuur werd dezelfde bouwtechniek gebruikt waarmee de muur tot stand kwam vanaf 1815. Specifiek de zuidflank van de wijnmuur werd volledig naar zijn oorspronkelijke toestand hersteld.
Eerder in dit verslag werd al uitgebreid ingegaan op de teloorgang van grote delen van de wijnmuur. Samengevat gebeurden de beschadigingen eerst door instortingen van volledige zuid en noord flanken van de muur, gevolgd door de instorting van de binnen zijde. Nadien volgde het sporadisch weghalen van stenen , maar soms ook drastisch , zoals eerder al beschreven.
In sommige publicaties worden oorzaken beschreven over het instorten van de wijnmuur, zoals over de muur lopen , spelende kinderen die vogelnesten in de muur uithaalden. Dergelijke feiten kunnen slechts de verplaatsing van een paar stenen tot gevolg hebben, die geen invloed hebben op de verdere stabiliteit van de muur.
De structuur van de wijnmuur zelf zorgde voor zijn vernieling. Het nadien weghalen van de stenen is een ander gegeven.
Volledige opstaande wanden zijn naar buiten gekanteld door de horizontale druk die door de binnenzijde van de muur uitgeoefend werd. Begrijpelijk , want één lopende meter wijnmuur van 1,7m hoogte met de constante breedte van 1,7m, weegt 5 à 6 ton. De druk ervan gaat niet alleen verticaal , maar ook horizontaal. De stabiliteit van de wijnmuur wordt ook beïnvloed door weersomstandigheden. Voornamelijk langdurige regen maakt de 1,7m brede muur nog zwaarder en de ondergrond nog onstabieler. De wijnmuur is zoals eerder al gezegd grotendeels opgebouwd op de zuid flank van de Wijngaardberg . Aflopend water naar de wijnmuur toe en aanwezigheid van ondoordringbare rotsformaties zijn op termijn nefast voor de muur.
Ongeveer 500m wijnmuur meest westwaarts gelegen, vertoont tot op heden nog opstaande wanden. Dit deel wijnmuur is bij zijn bouw nooit hoger dan 1,5 m geweest. Deze lagere hoogte , maakt dat 1 lopende meter wijnmuur veelal 1 ton minder weegt, en een exponentiële kleinere druk op de flanken kan uitoefenen
Met toepassing van de oorspronkelijke bouwwijze, kan de stabiliteit van de wijnmuur bij een hoogte vanaf 1,5m niet langdurig gegarandeerd worden .
Latere schade aan het in 2021 afgewerkte restauratie deel van de wijnmuur zal hersteld worden met toepassing van de duizenden jaren oude Keltisch- Gallische bouwtechniek bij verdedigingsstapelmuren. MURUS GALLICUS. Deze methode neemt voornamelijk de druk weg van binnenuit naar de wanden toe.
Foto’s hieronder.
Gevonden Archeologische Stukken In En Langs De Muur Bij De Restauratie
- 2 perceelafscheidingsstenen of stenen die het tracé van de muur dienden aan te geven. Gevonden onderin de muur (foto links).
- Kapotte kettingen van bij de mechanische ontginningen tot perzikenteelt in 1954. Gevonden onderaan de zuid flank vóór de instortingen van de muur.
- Intact bierflesje (1900 – 1920) van bierhandel Louis Deno te Leuven. Gevonden onderaan de noord flank vóór de instortingen van de muur (foto rechts).
- Kapot bierflesje van brouwerij “ zoeten inval “ te Leuven. Deze brouwerij werd te Leuven opgericht in de 17 de eeuw en sloot definitie in 1927. Gevonden onderaan de zuid flank, vóór de eerste instortingen.
Er werden geen materialen gevonden die zouden gebruikt zijn bij de opbouw van de wijnmuur vanaf 1815.